Bałtyk to tykająca bomba? Tego nie wiesz o polskim morzu

Europejski Dzień Morza został ustanowiony w 2008 roku przez Unię Europejską. Jego głównym celem jest promowanie tak zwanej niebieskiej gospodarki, czyli działalności człowieka związanej z morzem, takiej jak transport statkami, rybołówstwo oraz turystyka nadmorska. Święto to ma również przypominać o konieczności dbania o morska przyrodę.   Obecnie jednym z najpoważniejszych wyzwań dla ekosystemu Bałtyku jest problem historyczny. Na dnie morza od blisko 80  lat spoczywają ogromne zapasy amunicji chemicznej, które zagrażają bezpieczeństwu środowiska i ludzi.

::news{"type":"see-also","item":"41298"}

    Tykająca bomba na dnie.   N iebezpieczne substancje w Bałtyku    

Zgodnie z danymi z międzynarodowego projektu badawczego CHEMSEA, realizowanego w latach 2011–2014 przez ekspertów z Polski, Niemiec, Litwy, Szwecji i Finlandii, w Morzu Bałtyckim zatopiono około 50 tysięcy ton amunicji zawierającej bojowe środki trujące. To bomby, pociski, miny oraz specjalne pojemniki. Wśród zatopionych substancji znajdują się między innymi:   

• Iperyt siarkowy (zwany gazem musztardowym), który powoduje ciężkie oparzenia skóry i uszkodzenia dróg oddechowych.
• Związki arsenu oraz substancje takie jak tabun, adamsyt i chloroacetofenon.

Substancje  są silnie toksyczne dla ryb i innych organizmów morskich. Część z nich potra fi przez bardzo długi czas utrzymywać się na dnie w niezmieni onej formie, a badania potwierdziły już obecność produktów ich rozpadu w morskich osadach i organizmach żyjących blisko dna. 

 Badacze podkreślają jednak, że problem nie ogranicza się wyłącznie do oficjalnych miejsc zatopień. Jak wskazują dokumenty Instytutu Oceanologii PAN, część ładunków mogła być wyrzucana za burtę również podczas transportu, dlatego pojedyncze obiekty lub skupiska amunicji mogą występować także poza wyznaczonymi składowiskami - czytamy w analizie Katarzyny Czechowicz opublikowanej na łamach PAP. 

  Powojenne dziedzictwo .   L okalizacja podwodnych składowisk w morzu 

Problem powstał tuż po zakończeniu II wojny świ atowej. Wojska alianckie przejęły duże zapasy niemieckiej broni chemicznej i podjęły decyzję o ich zatopieniu w morzu. Akcję przeprowadzono głównie w drugiej połowie lat 40. XX wieku. Ówczesne metody nie spełniały dzisiejszych norm bezpieczeństwa . A  municję wyrzucano w skrzyniach i beczkach, a czasem zatapiano całe statki z niebezpiecznym ładunkiem. Ponieważ dokumentacja była niepełna, część ładunków zrzucano do wody także w trakcie transportu, poza wyznaczonymi strefami.

Główne miejsca zalegania broni chemicznej w Bałtyku to: 

•   Głębia Bornholmska ,
• Głębia Gotlandzka, 
• Głębia Gdańska, 
• Mały Bełt (południowa część). 

Fakt, że dokumenty dotyczące operacji były tajne przez kilkadziesiąt lat i upubliczniono je dopiero pod koniec XX wieku, do t eraz utrudnia precyzyjne ustalenie miejsc zalegania pojemników. Część z nich została już zasypana przez piasek i muł lub przesunięta przez prądy morskie.

::news{"type":"see-also","item":"41610"}      

 Współczesne inwestycje w B ałtyk. Ryzyko i monitorowanie zagrożeń  

Największym współczesnym problemem jest korozja, czyli rdzewienie metalowych ścianek pojemników i pocisków. Temat  stał się szczególnie ważny teraz, gdy na Bałtyku buduje się nową infrastrukturę: morskie farmy wiatrowe, gazociągi oraz  kładzie kable telekomunikacyjne. Prace budowlane na dnie wymagają dokładnego sprawdzania terenu.  P  rzypadkowe uderzenie w sk orodowany pojemnik m ogłoby doprowadzić do wycieku trucizny i zagrozić pracownikom.

Instytucje naukowe prowadzą programy monitorujące i mapujące dno, takie jak projekty DAIMON czy MUNIMAP.  Badacze z Instytutu Oceanologii PAN zwracają uwagę, że przez lata błędnie sądzono, iż niska rozpuszczalność tych substancji w wodzie sama rozwiąże problem . Najnowsze analizy dowodzą jednak, że zagrożenie nie zniknęło, a jedynie odsunęło się w czasie.

 W 2021 roku Parlament Europejski przyjął oficjalną rezolucję w sprawie zatopionej broni i wraków wojennych, uznając pro bl em za wyzwanie międzynarodowe, które wymaga ścisłej współpracy wszystkich państw leżących nad Bałtykiem. Jednocześnie nauko wcy ostrzegają przed próbami masowego wyciągania amunicji na powierzchnię. Podniesienie zardzewiałych bomb z dna niesie za sobą ogromne ryzyko  pęknięcia, co mogłoby spowodować nagłe i niekontrolowane skażenie dużego obszaru morskiego  .