Posterunek Straży Granicznej w Kolibkach (granica Polski i Wolnego Miasta Gdańska). Autor zdjęcia nieznany. Fotografia ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 1-G-6423-2, Domena publiczna.
Polska wracała na mapę Europy, ale Sopot nie znalazł się w jej granicach. W listopadzie 1918 roku nadal należał do Niemiec. Dwa lata później stał się częścią Wolnego Miasta Gdańska, a odrodzona Rzeczpospolita zaczynała się tuż za północnym krańcem kurortu. Dlaczego granica ominęła miasto, w którym także mieszkali Polacy? Odpowiedź prowadzi od sopockich petycji do stołów wielkiej dyplomacji.
Z dzisiejszej perspektywy trudno wyobrazić sobie Sopot poza Polską. Jeszcze trudniej granicę przecinającą nadmorski spacer między Sopotem a Orłowem. A jednak właśnie tak wyglądała międzywojenna rzeczywistość. Nad Sweliną kończyło się terytorium Wolnego Miasta Gdańska i zaczynała Polska. Stały tam posterunki oraz kamienie graniczne.
Żeby zrozumieć, dlaczego do tego doszło, trzeba cofnąć się do końca pierwszej wojny światowej. 11 listopada 1918 roku nie oznaczał automatycznego przyłączenia do Polski wszystkich ziem związanych z nią przed rozbiorami. Państwo dopiero się odradzało, a przebieg jego granic pozostawał przedmiotem walk i negocjacji. O losach znacznej części ziem pod panowaniem niemieckim miała zdecydować konferencja pokojowa.
Sopot znajdował się pod władzą Prus od pierwszego rozbioru w 1772 roku. W kolejnych dziesięcioleciach wyrósł na popularne kąpielisko, ale rozwijał się w niemieckich ramach państwowych. Upadek cesarstwa jesienią 1918 roku sam w sobie tego nie zmienił. Kurort pozostawał częścią Niemiec.

Najważniejszy spór nie dotyczył sopockiego mola ani plaży. Dotyczył Gdańska. Polska delegacja na konferencję pokojową, z Romanem Dmowskim i Ignacym Janem Paderewskim, zabiegała o przyłączenie Gdańska do odrodzonego państwa. Przemawiały za tym historyczne związki miasta z Rzecząpospolitą, ale przede wszystkim gospodarka. Polska potrzebowała portu, przez który mogłaby sprowadzać towary i sprzedawać własne produkty za granicę. Sam pas wybrzeża nie rozwiązywał tego problemu.
Po drugiej stronie stał argument narodowościowy. W Gdańsku zdecydowanie przeważała ludność niemiecka. Niemcy stanowili również największą grupę mieszkańców Sopotu. Obecność polskich rodzin i licznych polskich letników nie oznaczała, że kurort miał polską większość.
Los Sopotu rozstrzygano więc w ramach szerszej sprawy Gdańska i jego otoczenia. Wyznaczając obszar przyszłego Wolnego Miasta, mocarstwa objęły nim także nadmorski kurort. Nie była to decyzja o przyłączeniu Sopotu do miasta Gdańska jako jego dzielnicy, lecz o umieszczeniu obu miast w jednym organizmie politycznym.
Przyłączenie Gdańska do Polski było realnie rozważanym rozwiązaniem. Komisja do spraw polskich działająca podczas konferencji pokojowej przedstawiła w marcu 1919 roku propozycje uwzględniające ten postulat. Nie uzyskały one jednak zgody wszystkich najważniejszych uczestników rokowań.
Zdecydowanie sprzeciwiał się im brytyjski premier David Lloyd George. W tle były nie tylko stosunki narodowościowe nad Bałtykiem, lecz także europejska równowaga sił. Wielka Brytania nie chciała nadmiernego osłabienia Niemiec i wzrostu przewagi Francji, która popierała silną Polskę. Lloyd George argumentował też, że włączenie licznej ludności niemieckiej do Polski może stać się zarzewiem kolejnego konfliktu.
Ostatecznie zwyciężyła koncepcja kompromisu. Gdańsk z otaczającym go terytorium miał zostać odłączony od Niemiec, ale nie wejść w granice Polski. Powstać miało Wolne Miasto pod ochroną Ligi Narodów, z zagwarantowanymi uprawnieniami Rzeczypospolitej. Tak próbowano pogodzić niemiecki charakter większości mieszkańców z polską potrzebą dostępu do portu. Sopot znalazł się po gdańskiej stronie tego kompromisu.
Nie oznacza to, że wszyscy mieszkańcy kurortu przyjęli takie rozstrzygnięcie zgodnie ze swoimi oczekiwaniami. Zachował się konkretny ślad starań o inny przebieg granicy.
W publikacji Archiwum Państwowego w Gdańsku „Ku niepodległości — przegląd źródeł” przedstawiono odpis pisma sopockiej Rady Ludowej do polskiego ministra spraw zagranicznych z 7 września 1919 roku. Rada wyrażała w nim wolę przyłączenia Sopotu do Polski. Pismo powstało już po podpisaniu traktatu wersalskiego, kiedy jego postanowienia nie były jeszcze wprowadzone w życie.
Autorzy odwoływali się m.in. do polskiego pochodzenia mieszkańców. To argument uczestników ówczesnego sporu, który należy odróżnić od bezstronnego opisu struktury narodowościowej miasta. Dokument pokazuje jednak wyraźnie, że w Sopocie istniało środowisko zabiegające o przynależność do Rzeczypospolitej.
Odpis. D.10297/19
Do
Pana Ministra Urzędu dla Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej
Warszawa.
Traktatem Wersalskim przydzieleni do powstać mającego państwa gdańskiego, poddać się zmuszeni jesteśmy temu wyrokowi, atoli duszą i sercem należymy do Polski. Przyton przyświeca nam nadzieja, ze Wersal nie wypowie-dział ostatniego w tej sprawie skowa i te ziszczę się jeszcze pragnienia nasze przynależenia do Macierzy Polskiej.W każdym razie w tym kierunku jesteśmy zorjentowani. Jako lojalni obywatele państwa gdańskiego w myśl hasła samostanowienia o sobie narodów pracować będziemy, by do reszty uświadomić tubylczą ludność naszego miasta, która w olbrzymiej swej większości jest pochodzenia polskiego. Tylko ucisk pruski w połączeniu z germanizacyjną działalnością władz kościelnych przerzedziły nasze polskie szeregi. Wiemy atoli, że co złość ludzka zburzyła, to na nowo zbudować może i musi prawdziwe umiłowanie sprawy.
Chcąc tej Sprawie służyć, upraszamy Dostojny Rząd Państwa Polskiego o dozwolone poparcie a na razie prosimy, by w sprawach naszego miasta zno-szono się do czasu powstania projektowanej przez wis Naczelnej Instancji tylko z naszą tutejszą, legalnie na wiecu publicznym obraną Radą Ludową i to na adres prezesa jej p. Stanisława Kuhnerta, Sopot, ul. Wilhelmowska 45.
Sopot, dnia 7 września 1919.
RADA LUDOWA N. a. Sopot
Następują podpisy
Petycje kierowano również do komisji wytyczającej granicę. Nie doprowadziły do przyłączenia kurortu do Polski. O pozostawieniu Sopotu poza Polską przesądzał już traktat wersalski, który w art. 100 wymieniał miasto pod niemiecką nazwą Zoppot. Zadaniem komisji było wytyczenie opisanej w traktacie granicy w terenie. Nie przeprowadzono tu plebiscytu rozstrzygającego o przynależności miasta.
Traktat wersalski podpisano 28 czerwca 1919 roku, a wszedł w życie 10 stycznia 1920 roku. Wtedy Niemcy utraciły prawa do terytorium przyszłego Wolnego Miasta, obejmującego także Sopot. Przez kolejne miesiące obszar ten pozostawał pod zarządem mocarstw sprzymierzonych. Wolne Miasto Gdańsk formalnie powstało 15 listopada 1920 roku.
Nazwa może dziś mylić. Chodziło o obszar obejmujący nie tylko sam Gdańsk, lecz również inne miejscowości i tereny wiejskie. Nowy organizm posiadał własne władze i konstytucję, a ochronę nad nim sprawowała Liga Narodów. Polska otrzymała określone uprawnienia, m.in. dotyczące korzystania z portu oraz prowadzenia spraw zagranicznych Wolnego Miasta. Przewidziano też jego włączenie do polskiego obszaru celnego. Te związki z Rzecząpospolitą nie oznaczały jednak, że Sopot leżał w granicach państwa polskiego.
W okresie istnienia Wolnego Miasta Sopot pozostawał poza granicami zarówno Niemiec, jak i Polski. Należał do odrębnego organizmu politycznego, pozostającego pod ochroną Ligi Narodów i powiązanego określonymi uprawnieniami z Rzecząpospolitą.
Wielka dyplomacja miała w Sopocie bardzo konkretne konsekwencje widoczne na północnym skraju miasta. Nad Sweliną, przy drodze i linii kolejowej wytyczono granicę oddzielającą kurort od Rzeczypospolitej. To, co na konferencji pokojowej było linią na mapie, na miejscu stało się posterunkami i słupami granicznymi.
Dlaczego więc Polska odzyskała niepodległość bez Sopotu? Przesądziły o tym powiązanie losu kurortu ze sprawą Gdańska, stosunki narodowościowe oraz decyzje zwycięskich mocarstw. Historyczne związki z Polską i starania miejscowych działaczy nie wystarczyły, by zmienić przyjęty podział. Sopot znalazł się w granicach Polski dopiero w 1945 roku, po kolejnej wojnie i zmianie europejskiej mapy. W międzywojniu dla mieszkających tutaj Polaków odrodzona ojczyzna była jednak blisko. Zaczynała się tuż za potokiem.
::news{"type":"see-also","item":"47752","portal":"esopot.pl"}
Dlaczego w Sopocie nie napijemy się solanki?
Jest końcówka roku 2026, a my wciąż nie mamy żadnych informacji o źródełu solankowym, któe zostaje niezmiennie zakmnięte.
Wielbiciel Solanki
13:15, 2026-11-17
Sopot szykuje kolejne zamknięcie ulicy
Ą kom są ci ludzie i gdzie mam głosować?
Kam
20:51, 2026-11-16
Jan Paweł Długi czy kupomuszla? Internauci znowu...
Złota kupa, to wezwanie dla wczasowiczów. Witajcie w Sopocie, wasza kupa już tu jest!
Piotr
10:20, 2026-11-16
„Sława UPA” na pomnikach w Trójmieście. Policja...
Natychmiast odesłać na Ukrainę!!!
Ron
07:37, 2026-11-16
Brak komentarza, Twój może być pierwszy.
Dodaj komentarz
Użytkowniku, pamiętaj, że w Internecie nie jesteś anonimowy. Ponosisz odpowiedzialność za treści zamieszczane na portalu esopot.pl. Dodanie opinii jest równoznaczne z akceptacją Regulaminu portalu. Jeśli zauważyłeś, że któraś opinia łamie prawo lub dobry obyczaj - powiadom nas [email protected] lub użyj przycisku Zgłoś komentarz