Kiedy wyjeżdżali letnicy, Sopot znów był ich. Jesień zapisana we wspomnieniach

Jeszcze w połowie października 1944 roku Hildegarda Fritzler przesiadywała z dziećmi w koszach na sopockiej plaży. Rok później Bogdan Trzeciak przyjechał do miasta, w którym czekało na niego mieszkanie bez szyb i z przeciekającym dachem. Kolejne pokolenia zapamiętały jesienne ogniska na wzgórzach, naprawianie pieców i sprzedaż zniczy przed cmentarzem. Z tych wspomnień wyłania się Sopot ludzi, którzy musieli urządzić tu swoje życie – także wtedy, gdy za oknami trwała jesienna szarówka.

Skarbnicą wiedzy o tym, jak dawną jesień widzieli mieszkańcy, są relacje zgromadzone w ramach projektu Muzeum Sopotu „Sopocianie”. Wspomnienia, rodzinne dokumenty i rozmowy pozwalają zajrzeć do mieszkań, poznać dziecięce zabawy i domowe troski. Muzeum zbierało zarówno opowieści przybyszów tworzących powojenny Sopot, jak i dawnych mieszkańców opuszczających miasto u schyłku wojny.

Czytane razem układają się w historię stopniowego przywiązywania się do miejsca. Jesień szczególnie wyraźnie pokazuje tę zmianę. Od obcych ulic i pierwszych trudnych miesięcy po znajome podwórka, rodzinne zwyczaje i groby bliskich.

Ostatni październik na plaży

We wspomnieniach Hildegardy Fritzler szczególnie wyróżnia się 15 października 1944 roku. Do tego dnia korzystała z koszy plażowych przed Kasino Hotel, dzisiejszym Grand Hotelem. Jesień była, jak zapamiętała, ciepła i łagodna. Na plażę przychodziła z piątką dzieci i opiekunką; spotykała tam również inne matki.

Wystarczy jednak jeden szczegół, żeby ten piękny obrazek przestał przypominać zwyczajny wypoczynek. W hotelu za plecami plażujących przebywali ranni żołnierze. Wojna była tuż obok, nawet jeśli pogoda pozwalała jeszcze spędzać całe dnie nad wodą.

Fritzler opisała ten czas jako swoją ostatnią jesień w Sopocie. W styczniu 1945 roku uciekła z dziećmi. Październikowe plażowanie pozostało w jej wspomnieniach symbolem życia, do którego miała już nie wrócić.

„To nie był mój dom”

Rok później jesień przyniosła do Sopotu nowych mieszkańców i zupełnie inne doświadczenia. Bogdan Trzeciak przyjechał późną jesienią 1945 roku. W muzealnej relacji wspomina drzewa pozbawione liści i tablicę „Zoppot”, którą zapamiętał z peronu. Za sobą zostawił Brzozowicę.

„Smutno było w tym mieście, źle, drzewa bez liści, długo nie mogłem się odnaleźć, bo to nie był mój dom”.

Ojciec objął leśnictwo Gręzowo, dzisiejszą Leśną Polanę. Rodzina zamieszkała przy ulicy 23 Marca 74. Według wspomnień Bogdana Trzeciaka mieszkanie miało powyrywane przewody, brakowało w nim szyb, a dach przeciekał. Pobliskiego lasu nie można było jeszcze traktować jak bezpiecznego miejsca spacerów – wymagał rozminowania.

Przyjazd do Sopotu nie oznaczał od razu końca wojennej poniewierki. Trzeba było naprawić mieszkanie, zapewnić rodzinie jedzenie, odnaleźć się w szkole. Bodan Trzeciak zapamiętał niewielu kolegów i powroty prosto z lekcji do domu.

Z tej samej jesieni Monice Sienkiewicz zostało rodzinne zdjęcie. Jest na nim niemowlęciem w ramionach matki, obok stoi ojciec, w tle sopocka plaża. Swojego przyjazdu nie pamięta. Miała zaledwie dwa lub trzy miesiące. Fotografia przechowała początek jej życia w mieście, które później uznała za swoje.

Nowe życie zaczynało się od szkoły

Jesień 1945 roku przynosiła także pierwsze znajomości, zajęcia i plany sięgające dalej niż najbliższa zima. Szesnastoletnia Alfreda Zeszutek przyjechała ze Wschodu we wrześniu. Miesiąc później zapisała się do Gimnazjum i Liceum Handlowego przy ulicy Kościuszki. W relacji opublikowanej przez Muzeum Sopotu wspomina koleżanki, z którymi zaczęła grać w siatkówkę. Ich grę na szkolnym boisku zauważył trener Lotar Geyer. Zainteresował się dziewczętami i zaproponował prowadzenie zajęć. Tak zaczynała się jej sportowa historia.

W tym samym październiku w Sopocie rozpoczynali naukę przyszli artyści. Archiwum dzisiejszej Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku potwierdza, że 15 października 1945 roku odbyła się inauguracja Państwowego Instytutu Sztuk Plastycznych. Studia rozpoczęło 22 studentów.

Szkolna ławka, boisko, pracownia – w takich miejscach przybysze zaczynali budować swoje sopockie życie. Miasto zyskiwało znaczenie przez ludzi, których można było w nim spotkać, i sprawy, na których zaczynało zależeć.

Kiedy miasto znów należało do mieszkańców

W opowieściach o późniejszych dekadach coraz wyraźniej słychać przywiązanie do Sopotu. A wraz z nim irytację, że latem własnym miastem trzeba dzielić się z tłumem.

Maciej Foltyn, wychowany przy dzisiejszej ulicy Bohaterów Monte Cassino, pamiętał muzykę z lokali, nocne śpiewy i hałas utrudniający życie mieszkańcom. W swoich wspomnieniach „Sopot – Perła Bałtyku” wyraźnie rozdzielał czas sezonu od tego, co przychodziło po nim. Deptak łagodniał, a miasto odzyskiwało atmosferę, którą cenił. Pisał, że „właściwie dopiero wtedy było naszym miastem”.

Podobną niechęć do letnich tłumów odnajdujemy u Beaty Pachnik. Urodzona w 1959 roku Sopocianka zapamiętała jednak przede wszystkim świat najbliższej okolicy. Jesień była w nim również porą rodzinnych wypraw na górki. Ojciec robił latawiec, matka przygotowywała kiełbaski i szaszłyki. Przy ognisku siedzieli do późna.

W tym samym wspomnieniu jest także ojciec przygotowujący piec przed zimą – lepiący go gliną w mieszkaniu przy Malczewskiego. Kamienica była, według Beaty Pachnik, budowana dla letników. Nie miała ciepłej wody, toaleta znajdowała się na korytarzu. Rodzinne ciepło z opowieści o dzieciństwie wymagało czasem bardzo dosłownej pracy.

Przed sztormem trzeba było zdjąć deski

Do chłodnych miesięcy przygotowywano również najbardziej rozpoznawalne miejsce w mieście. W opracowaniu poświęconym Mieczysławowi Cisłakowi, zamieszczonym w Encyklopedii Sopocian, opisano szkody wyrządzone przez sztormy jesienią 1947 roku. Molo zostało poważnie uszkodzone.

Muzealny materiał przedstawia zabiegi Mieczysława Cisłaka o uratowanie konstrukcji przed rozbiórką oraz odbudowę prowadzoną w latach 1948–1951. Odnotowuje też późniejszą praktykę. Po zakończeniu lata częściowo demontowano dolne pomosty i głowicę, aby chronić je przed jesiennymi sztormami. Wiosną deski układano ponownie, zastępując uszkodzone.

Zakończenie sezonu oznaczało pracę, której letni gość zwykle nie oglądał. Trzeba było zabezpieczyć to, z czego będzie korzystał po powrocie za kilka miesięcy.

Listopad przychodził pod cmentarne bramy

W okolicy ulic Chodowieckiego i Malczewskiego zbliżające się Wszystkich Świętych miało własny, dobrze znany rytm. Katarzyna Kreft opowiedziała o nim Aleksandrze Kozłowskiej w tekście „Dzieciństwo wśród nagrobków”, opublikowanym w projekcie „Sopocianie”.

Sąsiedzi wykupywali miejsca przy cmentarzu, by sprzedawać kwiaty, świeczki i znicze. Dla rodzin mieszkających obok nekropolii przygotowania do święta były częścią życia całej okolicy. 

Za kwiatami kupowanymi na groby kryła się praca kolejnych sopockich rodzin. Wiele troski wymagało dopilnowanie tego, żeby chryzantemy zakwitły właśnie na 1 listopada. Z perspektywy ogrodnika świąteczny termin oznaczał tygodnie przygotowań.

Katarzyna Kreft pamiętała również cmentarze ze zwyczajnych dni dzieciństwa, stare grobowce porośnięte bluszczem i niemieckie napisy. W połowie lat 70. ciekawiły dzieci, choć – jak wspominała – nikt nie tłumaczył im dokładnie ich pochodzenia. Wśród tych nagrobków dorastało już kolejne pokolenie Sopocian. Ślady wcześniejszych mieszkańców były blisko, ale ich historie często pozostawały nieznane.

Pamięć sięgała także poza brzeg

W rybackim Sopocie początek listopada przywoływał tych, którzy nie wrócili z morza. Witold Tilsa w rozmowie z Aleksandrą Kozłowską wspominał zatonięcie sopockiej łodzi w latach 70. i śmierć innego rybaka rażonego piorunem. Opowiadał o zawodzie, w którym spokojne wyjście na połów nie gwarantowało bezpiecznego powrotu.

„A wszystkich, co zginęli na morzu tradycyjnie wspominamy 2 listopada, w Zaduszki Morskie” – mówił w materiale Projektu Sopocianie.

Tak domyka się jesienny obraz miasta. Od domowych przygotowań i rodzinnych spotkań po pamięć o nieobecnych. Morze, podwórko, szkoła i cmentarz wyznaczały granice świata, który mieszkańcy poznawali przez całe życie.

Nie wszyscy od początku czuli się tutaj u siebie. Bogdan Trzeciak zapamiętał obcość pierwszej powojennej jesieni. Maciej Foltyn po latach pisał o mieście odzyskiwanym po sezonie. Między „to nie był mój dom” a „naszym miastem” mieści się najważniejsza część tej opowieści. Czas potrzebny, żeby obce miejsce stało się własne.

Podstawa źródłowa: relacje i opracowania opublikowane w projekcie Muzeum Sopotu „Sopocianie”, w tym teksty Aleksandry Kozłowskiej. Cytowane wspomnienia pochodzą z archiwum projektu.