Co kryją sopockie cmentarze? Jeden spacer, trzy różne historie

Dlaczego cmentarz komunalny nazywano ewangelickim? Kto zaprojektował bramę katolickiej nekropolii? O czym mówią napisy na żydowskich nagrobkach? Przy ulicy Malczewskiego nie brakuje powodów, by przystanąć i przyjrzeć się przeszłości Sopotu. Muzeum Sopotu zaprasza na historyczny spacer po trzech cmentarzach. Spotkanie odbędzie się w niedzielę, 25 października, tuż przed tygodniem poprzedzającym Wszystkich Świętych.

Nie trzeba przemierzać całego miasta, by poznać ślady jego różnych społeczności. Przy ulicy Jacka Malczewskiego sąsiadują ze sobą cmentarze komunalny, katolicki i żydowski. Właśnie przez te trzy miejsca poprowadzi trasa spaceru „Nekropolie Sopotu”, organizowanego przez Muzeum Sopotu.

Każdy z cmentarzy powstał w innych okolicznościach. Ich dzieje przypominają o dawnych podziałach wyznaniowych, rozwoju miasta, a także wojennych zniszczeniach i późniejszych staraniach o zachowanie tego, co ocalało. Wspólnym punktem pozostają mieszkańcy – ludzie, którzy tworzyli Sopot na długo przed nami.

Komunalny z nazwy, ewangelicki w pamięci

Najstarsza z trzech odwiedzanych nekropolii, cmentarz komunalny, powstała w 1878 roku. Jak przypomina Muzeum Sopotu, formalnie należała do gminy, jednak większość pochowanych tu osób była wyznania luterańskiego. Dlatego powszechnie nazywano ją cmentarzem ewangelickim. Nazwa ta utrzymała się do końca II wojny światowej.

Jest w tej historii również mniej oczywisty wątek. Zanim miejscowa społeczność żydowska założyła własną nekropolię, pojedyncze pochówki odbywały się także na sopockim cmentarzu komunalnym. Były to jednak nieliczne przypadki. Sopoccy Żydzi korzystali wówczas przede wszystkim z cmentarza w Bolszewie koło Wejherowa.

Przy wejściu warto spojrzeć w górę

Naprzeciwko znajduje się cmentarz katolicki, założony około 1880 roku, należący do parafii „Gwiazda Morza”. Już jego brama zasługuje na uwagę.

Projekt bramy i kaplicy cmentarnej przygotował Paul Puchmüller, architekt miejski Sopotu. Muzeum przypomina w ten sposób o autorze obiektów, które mijamy, skupieni na odnalezieniu właściwej alejki czy rodzinnego grobu.

Podczas historycznego spaceru takie szczegóły nabierają znaczenia. Pozwalają spojrzeć na dobrze znane miejsce również jak na zabytek – z własną architekturą, autorami i historią powstania.

Brama, która przetrwała

Z cmentarzem katolickim graniczy nekropolia żydowska. Prowadzi do niej zabytkowa brama z hebrajską inskrypcją tłumaczoną jako „Oto brama do Boga”. Jak podaje Muzeum Sopotu, jest to jedyna taka brama zachowana na Pomorzu.

Za datę powstania cmentarza przyjmuje się 1913 rok. Opracowanie udostępnione przez NID zaznacza jednak, że dokładna data nie jest znana. Wiadomo, że właśnie w 1913 roku gmina żydowska kupiła od miasta grunt pod nekropolię za 10 tysięcy marek. Powstanie własnego miejsca pochówku wiązało się z usamodzielnieniem sopockiej społeczności od gminy w Wejherowie.

Na zachowanych nagrobkach można znaleźć napisy w językach hebrajskim, niemieckim, polskim i rosyjskim, często występujące obok siebie. To namacalny ślad różnorodności mieszkańców dawnego Sopotu.

Ocalone przed dalszym niszczeniem

Historia żydowskiej nekropolii ma również bolesny rozdział. Cmentarz został częściowo zniszczony podczas II wojny światowej, a po jej zakończeniu nadal ulegał dewastacji. Formalnie zamknięto go w 1948 roku. Przełom nastąpił w latach 80. W 1983 roku cmentarz wpisano do rejestru zabytków, a w latach 1983–1989 przeprowadzono prace konserwatorskie. Finansowały je miasto, konserwator zabytków oraz Fundacja Rodziny Nissenbaumów. Odnowiono bramę i ogrodzenie, a z fragmentów rozbitych macew utworzono lapidarium.

Dzisiejszy spacer po tym miejscu jest więc możliwy także dzięki ludziom, którzy podjęli się ratowania pozostałości po dawnych mieszkańcach.

Niedzielne spotkanie przed Wszystkimi Świętymi

Spacer „Nekropolie Sopotu” rozpocznie się w niedzielę, 25 października 2026 roku, o godz. 12.00. Uczestnicy spotkają się na przystanku autobusowym Cmentarz 01 przy ul. Jacka Malczewskiego — w kierunku Gdyni. Organizatorem wydarzenia jest Muzeum Sopotu.

::news{"type":"see-also","item":"47220"}