W tym miejscu w Sopocie nic się nie wydarzyło? Tropem tajemniczego pomnika

Na niewielkim zieleńcu w Górnym Sopocie stoi pomnik, którego tabliczka zamiast cokolwiek wyjaśniać — zaskakuje. Głosi, że w tym miejscu w 1754 roku nic się nie wydarzyło. Tymczasem wokół dwóch granitowych kamieni pojawiła się opowieść o miesiącu miodowym Forsterów i początkach życia słynnego podróżnika. Jej potwierdzeniem miała być dawna rycina. Tylko gdzie kończą się fakty, a zaczynają domysły?

U zbiegu ulic Adama Mickiewicza i Elizy Orzeszkowej ustawiono dwa ociosane granitowe głazy. Jeden spoczywa na drugim, a całość ma około 2,5 metra wysokości. Na górnym kamieniu wykuto datę: 23 marca 1945. Miejski dokument opisuje ten obiekt jako pomnik upamiętniający powrót Sopotu do Polski po II wojnie światowej.

Uwagę przyciąga jednak przede wszystkim inny napis: „W tym miejscu w roku 1754 nic się nie wydarzyło”. Zestawienie tych dwóch dat może wprawić w konsternację. Czy powojenne upamiętnienie ustawiono w miejscu starszego monumentu? Czy rok 1754 ma ukryte znaczenie? A może ktoś po prostu postanowił rozbawić przechodniów?

Co rzeczywiście wiadomo o pomniku?

Najmocniejszym punktem odniesienia jest Gminny Program Opieki nad Zabytkami Miasta Sopotu na lata 2023–2026, przyjęty przez radę miasta. Podaje on, że pomnik odsłonięto 23 marca 1980 roku, w 35. rocznicę wydarzeń określanych w dokumencie jako wyzwolenie Sopotu.

Opis wymienia mosiężną tablicę z herbem miasta zaprojektowanym przez Zbigniewa Jóźwika oraz wykutą w granicie datę. Wspomina również drugą tablicę, z dedykacją od mieszkańców na 35. rocznicę wyzwolenia, zdjętą w celu odnowienia. Dokument nie wyjaśnia jednak, kto umieścił napis dotyczący 1754 roku. Nie wyjaśnia też dalszych losów tablicy zabranej do renowacji.

Warto przy tym rozdzielić dwie kwestie. Znamy datę odsłonięcia powojennego upamiętnienia, ale nie jest to automatycznie dowód wieku samych kamieni. Ich ewentualne wcześniejsze wykorzystanie wymagałoby osobnego potwierdzenia.

Wykuta data 23 marca 1945 roku odnosi się do wejścia wojsk radzieckich do Sopotu. Nie wynika z tego jednak, że na zieleńcu przy ul. Mickiewicza doszło wówczas do szczególnego zdarzenia. Pomnik upamiętniał zmianę w dziejach całego Sopotu.

Internetowa zagadka i romantyczny trop

29 maja 2022 roku użytkownik „Krzysztof” zamieścił na forum Dawny Gdańsk fotografie pomnika oraz ilustrację przypisywaną Danielowi Chodowieckiemu. Widać na niej obejmujące się postacie przy ławce, zimową scenerię i kamienny monument. Podpis wskazuje na podróż poślubną Johanna i Elżbiety Forsterów w Sopocie w lutym 1754 roku.

Autor wpisu zastanawiał się, czy obrazek potwierdza istnienie pomnika już w XVIII wieku. Zasugerował także możliwy związek sopockiego pobytu małżonków z poczęciem ich syna, Georga.

8 czerwca do rozmowy włączył się użytkownik „pumeks”. Przypuszczał, że tabliczka była pomysłem miłośnika przeszłości z poczuciem humoru. Powątpiewał w powstanie takiej formy monumentu w 1980 roku, lecz nie przywołał dokumentu potwierdzającego starszą datę. Pytał też o źródło ilustracji, wskazując stronę Piotra Beszczyńskiego, i rozważał jej związek z podróżą Chodowieckiego w 1773 roku.

Była to wymiana przypuszczeń, nie rozstrzygnięcie historyczne. W przywołanej dyskusji nie przedstawiono dowodu na miesiąc miodowy Forsterów w Sopocie ani na XVIII-wieczne pochodzenie pomnika.

Biografia nie potwierdza legendy

Nazwisko Forsterów nadaje tej opowieści rozmach. Georg Forster urodził się 26 listopada 1754 roku w Nassenhüben pod Gdańskiem. W latach 1772–1775 towarzyszył ojcu podczas drugiej wyprawy Jamesa Cooka. Był podróżnikiem, przyrodnikiem i autorem relacji z podróży dookoła świata. Potwierdza to jego biografia w Australian Dictionary of Biography.

Łatwo dostrzec atrakcyjność takiego skojarzenia. Niepozorny sopocki zakątek miałby być związany z początkiem życia człowieka, który poznawał odległe części świata. Listopadowa data urodzenia nie wskazuje jednak miejsca pobytu rodziców dziewięć miesięcy wcześniej. Nie dowodzi również, że pomnik miał z nimi cokolwiek wspólnego. Cała opowieść wymaga więc sprawdzenia najważniejszego z przywoływanych „świadków” — ilustracji.

Ten sam obrazek, ale bez pomnika

W zbiorach National Gallery of Art w Waszyngtonie znajduje się akwaforta Daniela Nikolausa Chodowieckiego zatytułowana w katalogu „Lovers”. Ma numer inwentarzowy 1950.2.21, a muzeum datuje ją na 1793 rok. Porównanie reprodukcji muzealnej z wersją zamieszczoną na forum pozwala rozpoznać te same postacie, ławkę, drzewa i budynek w tle. Różnice dotyczą właśnie elementów, które wiążą scenę z sopocką historią.

Na muzealnej odbitce nie ma kamiennego monumentu, śniegu ani podpisu o Forsterach i Sopocie. Widnieją natomiast napisy „Der Lebenslauf” oraz „IIᵗᵉ Periode”. Wersja z forum ma zmieniony krajobraz i inny podpis.

Dodatkowy kontekst przynosi Rijksmuseum. Drugą scenę cyklu „Der Lebenslauf”, także datowaną na 1793 rok, opisuje jako pożegnanie młodzieńca z matką. Należy ona do serii ośmiu grafik o etapach ludzkiego życia. Samo przedstawienie obejmujących się postaci nie uprawnia więc do rozpoznawania w nich małżonków Forsterów.

Najważniejszy wniosek jest prosty. Ilustracja z forum nie potwierdza istnienia sopockiego pomnika w 1754 roku. Element, który miałby o tym świadczyć, nie występuje na muzealnej reprodukcji.

Zagadka pozostała, ale dotyczy czegoś innego

Nie ma zatem podstaw, by przedstawiać ten obiekt jako pomnik wystawiony w 1754 roku na pamiątkę miesiąca miodowego Forsterów. Nie można również na tej podstawie nazywać go najstarszym pomnikiem Sopotu.

Nie oznacza to jednak, że znamy już wszystkie odpowiedzi. Nie ustaliliśmy autora przeróbki, daty jej wykonania ani osoby, która zamontowała tabliczkę. Nie wiadomo, czy oba pomysły były ze sobą związane. Nie znamy też pierwotnego kontekstu publikacji zmienionej ilustracji — która mogła być żartem. Pewne są powojenna funkcja pomnika i różnice między reprodukcjami. Reszta pozostaje polem do dalszych poszukiwań.

Dwa granitowe kamienie zasługują więc na uwagę nie dlatego, że udało się potwierdzić ich romantyczną przeszłość. Są ciekawym przykładem tego, jak wokół rzeczywistego miejsca może powstać opowieść, której szczegóły zaczynają brzmieć jak fakty. Tabliczka zapewnia, że nic się tu nie wydarzyło. Najbardziej intrygujące pozostaje dziś to, kto i dlaczego postanowił ją tutaj umieścić.

::news{"type":"see-also","item":"46692"}