Zanim SKM połączyła Trójmiasto. Tak podróżowali Sopocianie

Dzisiaj wystarczy kilka minut oczekiwania na peronie, by z Sopotu ruszyć SKM-ką w stronę Gdańska albo Gdyni. Tuż po wojnie codzienne podróżowanie wyglądało jednak zupełnie inaczej. Mieszkańcy pokonywali długie trasy pieszo, jeździli zwykłymi pociągami, autobusami, tramwajami i trolejbusami, a zdarzało się nawet, że do pracy ruszali statkiem. Ich wspomnienia pokazują, jak wielką zmianą dla Sopotu stało się uruchomienie kolei elektrycznej w 1952 roku.

Historię miasta opowiadają jego mieszkańcy

Jak wyglądało codzienne życie w powojennym Sopocie? Odpowiedzi na to pytanie od lat zbiera Muzeum Sopotu w ramach projektu „Sopocianie”. Jego założeniem jest dokumentowanie historii miasta poprzez losy ludzi, którzy w nim mieszkali – zarówno przedwojennych Sopocian, jak i osób przybyłych po wojnie z Kresów, Warszawy oraz innych części Polski.

Muzeum gromadzi relacje ustne i pisemne, fotografie, dokumenty oraz nagrania, tworząc w ten sposób swoistą „encyklopedię Sopocian”. W kolejnych odsłonach projektu szczególną uwagę poświęcano powojennej historii miasta, kiedy niemal całkowicie zmieniła się jego społeczność, a mieszkańcy organizowali swoje życie w nowej rzeczywistości.

To właśnie te wspomnienia pozwalają spojrzeć na historię komunikacji inaczej niż przez daty otwarcia kolejnych linii. Pokazują, co dla zwykłego mieszkańca oznaczało mieszkanie kilka kilometrów od szkoły, jak podróżowano do pracy i jak pojawienie się nowych środków transportu zmieniało codzienne życie.

Pierwszym środkiem transportu były własne nogi

W pierwszych latach po wojnie jednym z najbardziej niezawodnych sposobów przemieszczania się po Sopocie pozostawał spacer. Michalina Chałka, która w swoich wspomnieniach opisuje powojenne dzieciństwo w Sopocie, zapamiętała miasto pełne śladów wojny i problemy z przemieszczaniem się pomiędzy poszczególnymi miejscami.

„Początkowo nigdzie nie dało się jeździć przez gruzy powojenne i wszechobecny brud. Wszędzie chodziło się piechotą” – wspominała.

Jeszcze lepiej widać to w historii Teresy Kutczyńskiej. Jej rodzina pochodziła z Pińska na dzisiejszej Białorusi. Po wojennych przesiedleniach ostatecznie zamieszkała w 1946 roku w Kamiennym Potoku. Warunki były bardzo skromne, a peryferyjna wówczas część Sopotu znajdowała się daleko od centrum.

Teresa Kutczyńska chodziła najpierw do Szkoły Podstawowej nr 3, później do szkoły handlowej przy ul. Kościuszki. Zimą, kiedy zajęcia kończyły się po zmroku, wybierała krótszą drogę prowadzącą piaszczystą ścieżką pomiędzy torami a zaroślami. Alternatywą była dłuższa trasa przez ul. Mazowiecką.

„O żadnych autobusach nawet się nie marzyło” – wspominała.

Nie oznacza to jednak, że w całym Sopocie nie funkcjonowały wtedy autobusy. Sopocianka opisuje przede wszystkim własne doświadczenie mieszkańca Kamiennego Potoku. Dokumenty komunikacyjne pokazują, że autobusy łączące Gdynię, Sopot i Gdańsk pojawiły się bardzo szybko po wojnie. Nie docierały jednak wszędzie i nie rozwiązywały problemów komunikacyjnych wszystkich części miasta.

Podobne doświadczenie zapamiętała Teresa Kutczyńska również z codziennych zakupów. Jako uczennica potrafiła chodzić z Kamiennego Potoku do centrum po żywność, a jeśli po powrocie okazywało się, że czegoś zabrakło, trzeba było ruszyć ponownie. Dziś taki dystans można pokonać autobusem lub SKM w kilka minut. Wówczas chodzenie było po prostu elementem codzienności.

Autobusem przez całe Trójmiasto

Co ciekawe, bezpośrednie połączenie drogowe trzech miast zaczęło funkcjonować niezwykle szybko. Już 22 czerwca 1945 roku PKS uruchomiła połączenie Gdynia–Gdańsk, a 10 lipca trasę zaczęli wspólnie obsługiwać przewoźnicy komunalni z Gdyni, Gdańska i Sopotu. Autobusy przejeżdżały przez dzisiejszą Al. Niepodległości.

Od kwietnia 1946 roku trasę obsługiwały Międzykomunalne Zakłady Komunikacyjne Gdańsk–Gdynia, a linia nosiła oznaczenie A. W maju tego samego roku pomiędzy Gdańskiem a Gdynią kursowało już łącznie 30 autobusów. Później połączenie zapisało się w historii jako linia 101. Czesław Stefanowicz, który po wojnie mieszkał i pracował w Sopocie, zapamiętał 101 jako autobus pozwalający przejechać z Gdańska przez Sopot aż do Gdyni. O tej samej linii wspomina też Maciej Foltyn, opisując ją jako jeden z kilku sposobów przemieszczania się pomiędzy miastami.

W latach 40. można było spotkać na tej trasie pojazdy, które dzisiejszemu pasażerowi trudno byłoby skojarzyć z miejskim autobusem. W 1947 roku kursował tam m.in. Hanomag/GMC „Bajadera” zbudowany jako ciągnik siodłowy z naczepą pasażerską.

Tramwajem z Sopotu do Gdańska

Jesienią 1946 roku pojawiła się kolejna możliwość. 29 października 1946 roku przedłużono trasę tramwajową z Oliwy do Sopotu. Tory prowadziły wzdłuż dzisiejszej Al. Grunwaldzkiej i Al. Niepodległości, a sopocka pętla znajdowała się w rejonie ul. Reja.

Tramwaje bardzo szybko wpisały się w życie mieszkańców. Michalina Chałka wspominała, że razem z rodzeństwem urządzała sobie niezwykle niebezpieczną zabawę. Dzieci wskakiwały do tramwajów tylko po to, żeby się przejechać. Zapamiętała również, że torowisko zajmowało część dzisiejszego ciągu drogowego.

Zupełnie inne wspomnienie pozostawiła Irena Rykowska, która jako siedmioletnia dziewczynka przyjechała do Trójmiasta w 1945 roku, a później przez wiele lat była związana z Sopotem. Podczas podróży z mamą do Oliwy nie zdążyła wsiąść do tramwaju. Pojazd ruszył, a dziewczynka została na przystanku. Pomógł jej przypadkowy mężczyzna w mundurze, który dogonił wagon i pomógł dziecku dostać się do środka. Rykowska wspominała po latach, że od tego momentu już nigdy nie lubiła podróży tramwajem.

W relacjach mieszkańców pojawiają się różne numery linii: 4, 6 czy 7. Numeracja i przebieg linii zmieniały się, a wspomnienia spisywano kilkadziesiąt lat później. Pewne jest natomiast, że tramwaje kursowały pomiędzy Gdańskiem a Sopotem od 1946 do końca 1960 roku.

W drugą stronę ruszały trolejbusy

Niecałe trzy miesiące po uruchomieniu tramwaju pojawiło się wygodniejsze połączenie w stronę Gdyni. 17 stycznia 1947 roku linię trolejbusową z Orłowa przedłużono do Sopotu. Datę potwierdza Zarząd Komunikacji Miejskiej w Gdyni, w którego zbiorach zachowało się nawet zdjęcie trolejbusu inaugurującego połączenie na obecnej Al. Niepodległości.

Trolejbusy również przewijają się przez wspomnienia bohaterów projektu „Sopocianie”. Maciej Foltyn zapamiętał trolejbus nr 2 między Sopotem a Gdynią. Emilia Pakalska, wychowująca się w samym centrum Sopotu, wspomina z kolei, że czasami korzystała z trolejbusu w drodze do szkoły. Na co dzień nie był jej jednak szczególnie potrzebny. Jej doświadczenie było więc zupełnie inne niż Teresy Kutczyńskiej z Kamiennego Potoku.

To dobrze pokazuje, że powojennego Sopotu nie da się opisać jednym zdaniem. Dla mieszkańca centrum większość ważnych miejsc znajdowała się w zasięgu spaceru. Dla dziecka mieszkającego na obrzeżach droga do szkoły czy sklepu mogła oznaczać kilka kilometrów pieszo.

Zanim pojawiła się SKM, jeździły zwykłe pociągi

Kolej oczywiście istniała w Sopocie znacznie wcześniej niż SKM. Pierwsza linia kolejowa dotarła do miasta jeszcze w XIX wieku. Po wojnie pomiędzy Gdańskiem, Sopotem i Gdynią nadal kursowały pociągi, tyle że nie była to jeszcze znana dzisiaj elektryczna kolej miejska.

Inga Weisbordt, wychowująca się w przedwojennym i powojennym Sopocie, zapamiętała ten okres bardzo wyraźnie. Kiedy jechała do ciotki w Gdyni, korzystała ze zwykłych pociągów. Jak mówiła: „Nie było kolejki elektrycznej, tylko normalnie parowe pociągi”.

Czesław Stefanowicz również opisuje kolej sprzed elektryfikacji jako znacznie mniej wygodną od późniejszej SKM. Jego relację warto jednak traktować jako osobiste wspomnienie, a nie techniczny opis ówczesnego taboru i organizacji ruchu. Sytuację zaczęła zmieniać wielka inwestycja rozpoczęta na początku lat 50.

Dzieci patrzyły, jak powstaje nowa kolej

Decyzja o budowie kolei miejskiej zapadła w październiku 1950 roku. Prace obejmowały budowę nasypów, torów, sieci trakcyjnej i nowych peronów. Dla dorosłych była to wielka inwestycja komunikacyjna. Dla sopockich dzieci – kolejne fascynujące miejsce.

Michalina Chałka wspominała, że wraz z innymi chodziła obserwować postęp robót. Dzieci bawiły się na powstającym nasypie i urządzały sobie ryzykowne zabawy na terenie budowy. Jej relacja dobrze oddaje skalę przemiany. Pokolenie, które jeszcze kilka lat wcześniej chodziło przez powojenne miasto głównie pieszo, na własne oczy obserwowało powstawanie infrastruktury, która miała całkowicie zmienić sposób poruszania się po Trójmieście.

Pierwszy pociąg elektryczny

Przełom nastąpił 2 stycznia 1952 roku. O godz. 11 z Gdańska Głównego w kierunku Sopotu wyruszył pierwszy pociąg elektryczny. Początkowo na odcinku od Wrzeszcza do Sopotu czynny był tylko jeden z nowych torów. 22 czerwca 1952 roku uruchomiono drugi tor do Sopotu. Pozwoliło to zwiększyć częstotliwość kursowania do około 10 minut.

Rozbudowa trwała dalej. 22 lipca 1953 roku oba tory docierały już do Gdyni Orłowa, a jeden do Gdyni Głównej. Od 1 maja 1954 roku ruch po obu torach prowadzono do Gdyni Głównej. Nowa kolej nie pojawiła się więc jednego dnia w całym kształcie, który znamy obecnie. Powstawała etapami. Jej przewaga szybko stała się jednak oczywista. Maciej Foltyn wspominał, że mieszkańcy mieli do dyspozycji autobus 101, trolejbusy i tramwaje, lecz dopiero kolej mogła szybko i tanio przewozić naprawdę duże liczby pasażerów.

SKM potrafiła zmienić nawet życie prywatne

Kilka lat wystarczyło, aby elektryczna kolej stała się czymś zupełnie zwyczajnym. Świetnie pokazuje to historia Jerzego Ellwardta i Franciszki Makać.

Franciszka pochodziła z Siedlec i przyjechała do Sopotu w 1953 roku. Po ukończeniu Technikum Przetwórstwa Rybnego pracowała w gdyńskim Dalmorze. Jerzy był Sopocianinem i pracował w Morskiej Obsłudze Radiowej Statków. W październiku 1958 roku oboje wracali z drugiej zmiany. Spotkali się na peronie, czekając na ten sam pociąg SKM. Jerzy zagadnął nieznajomą. Okazało się, że jadą w tym samym kierunku. Tak zaczęła się ich znajomość. W 1963 roku wzięli ślub.

W ciągu zaledwie kilku lat SKM przeszła więc drogę od wielkiej powojennej inwestycji do miejsca zwyczajnych spotkań mieszkańców.

Do pracy można było też... popłynąć

Nie wszystkie historie komunikacyjne z tamtych czasów prowadzą jednak na tory. Emilia Pakalska, wychowana przy Monciaku, opowiedziała Muzeum Sopotu historię swoich rodziców. Jej ojciec na początku lat 50. pracował w żegludze przybrzeżnej na trasach obejmujących Gdańsk, Sopot, Gdynię, Hel i Jastarnię. Matka pracowała w zakładzie kosmetycznym, który latem miał filię w Jastarni.

W praktyce oznaczało to coś, co dzisiaj brzmi niemal egzotycznie: z Sopotu do pracy w Jastarni podróżowała statkiem. Podczas jednego z rejsów poznała przyszłego męża. Rok później para wzięła ślub. Zatoka Gdańska nie była więc wyłącznie przestrzenią wypoczynku. Dla części mieszkańców stanowiła również drogę komunikacyjną.

SKM wygrała z sopockim tramwajem

Rozwój kolei elektrycznej stopniowo zmieniał układ całej komunikacji. Połączenie tramwajowe Oliwy z Sopotem zostało zlikwidowane z początkiem 1961 roku. Istotną przyczyną było przejęcie dużej części pasażerów przez SKM.

Michalina Chałka zapamiętała natomiast, że po likwidacji torowiska teren wykorzystano przy rozbudowie drogi. Źródła historyczne potwierdzają, że w miejscu dawnego torowiska powstała jezdnia podczas poszerzania ciągu dzisiejszej Al. Grunwaldzkiej i Al. Niepodległości.

W ciągu kilkunastu lat komunikacyjny krajobraz Sopotu zmienił się więc niemal całkowicie. W 1945 roku podstawą wielu codziennych podróży były własne nogi, zwykłe pociągi i pierwsze powojenne autobusy. Pod koniec 1946 roku do Sopotu dotarł tramwaj, kilka miesięcy później trolejbus, a od 1952 roku mieszkańcy mogli korzystać z kolei elektrycznej.

Kilka minut, które zmieniły codzienność

Historia powojennej komunikacji nie sprowadza się do dat otwarcia kolejnych linii. Najwięcej mówią o niej doświadczenia mieszkańców. Dziecko z Kamiennego Potoku wracało zimą ze szkoły ciemną ścieżką przy torach. Inne dzieci wskakiwały dla zabawy do jadącego tramwaju. Do Gdyni jeździło się zwykłym pociągiem albo trolejbusem, do Gdańska tramwajem lub autobusem, a do Jastarni można było popłynąć statkiem. Później pojawiła się kolej elektryczna.

Dzisiaj kilka czy kilkanaście minut oczekiwania na peronie może wydawać się uciążliwością. Dla ludzi pamiętających Sopot drugiej połowy lat 40. możliwość szybkiego przejazdu elektrycznym pociągiem pomiędzy Gdańskiem, Sopotem i Gdynią była częścią prawdziwej cywilizacyjnej zmiany. A wspomnienia zgromadzone przez Muzeum Sopotu pozwalają zobaczyć ją nie z perspektywy rozkładów jazdy, lecz ludzi, którzy każdego dnia musieli po prostu dostać się do szkoły, sklepu albo pracy.

::news{"type":"see-also","item":"46280"}