Królewskie Wzgórze i trudna historia Sopotu. Czy miejska tablica nie przemilcza zbyt wiele? [OPINIA]

Nowy punkt widokowy na Królewskim Wzgórzu ma nie tylko walor rekreacyjny. Ustawiona tam tablica przypomina historię miejsca, które przez blisko dwa stulecia zmieniało funkcję, nazwę i znaczenie. Właśnie dlatego warto przyjrzeć się temu, w jaki sposób ta historia została opowiedziana. Nie po to, by szukać błędów na siłę, lecz by zadać ważniejsze pytanie: jak dużo kontekstu powinna zawierać współczesna informacja o miejscu, którego dzieje obejmują również okres nazizmu?

Tablica, która opowiada długą historię miejsca

Na nowym punkcie widokowym na Królewskim Wzgórzu ustawiono dwujęzyczną tablicę poświęconą historii tego miejsca. Przypomina ona m.in., że wzgórze było jednym z popularnych miejsc spacerowych już na początku XIX wieku, że znajdował się tam pawilon, a z czasem także kawiarnia i punkt widokowy.

To opowieść o miejscu, które przez lata było ważnym elementem spacerowego Sopotu. W źródłach historycznych pojawiają się informacje o widoku na Zatokę, o wizytach kuracjuszy, a także o zmianach, jakie następowały tu wraz z rozwojem miasta. Tablica prowadzi odbiorcę aż do XX wieku. I właśnie w tym miejscu pojawia się kwestia, która skłoniła jednego z naszych czytelników do refleksji.

Kim był Albert Forster?

Na tablicy znalazło się zdanie: „W roku 1934 zbudowano tu schronisko pod patronatem Alberta Forstera”. Jeden z czytelników zwrócił uwagę, że dla osoby, która nie zna historii regionu, taki zapis może być zbyt oszczędny.

– Na końcu zdanie mówiące o tym, że schronisko jest pod patronatem Forstera brzmi tak, jakby to był miły pan, który może nawet był filantropem. Moim zdaniem powinno być chociaż wspomniane po przecinku – „zbrodniarza nazistowskiego” – napisał.

To uwaga, nad którą warto się zatrzymać, bo Albert Forster nie był postacią neutralną ani marginalną. Był gauleiterem NSDAP w Gdańsku, a po wybuchu II wojny światowej jednym z najważniejszych przedstawicieli niemieckich władz okupacyjnych na Pomorzu. Jego nazwisko wiąże się z terrorem, germanizacją, prześladowaniami oraz zbrodniami popełnianymi na ludności polskiej i żydowskiej. Po wojnie został osądzony i skazany na śmierć. W tym sensie samo wskazanie nazwiska bez dodatkowego określenia pozostawia część odpowiedzialności za właściwe odczytanie przekazu po stronie odbiorcy.

Opracowania mówią o schronisku dla Hitlerjugend

Szerszy kontekst znajdujemy również w opracowaniach dotyczących historii Sopotu. Franciszek Mamuszka w „Bedekerze Sopockim” pisał, że w 1934 roku na wzgórzu wzniesiono schronisko wycieczkowe dla hitlerowskiej młodzieży i nadano mu za patrona gauleitera Alberta Forstera.

Podobny opis pojawia się w materiałach serwisu DawnySopot.pl, powołujących się na przewodnik autorstwa Marka Sperskiego. Według nich w okresie Wolnego Miasta Gdańska w budynku funkcjonował dom dla młodzieży Hitlerjugend imienia Alberta Forstera. U podnóża wzgórza znajdował się także głaz z informacją o schronisku. Po wojnie napis został skuty, a sam głaz pozostał. To pokazuje, że nazwisko Forstera jest częścią historii tego miejsca, ale jednocześnie częścią historii wymagającej objaśnienia.

Krótka informacja czy pełniejszy kontekst?

Tu pojawia się zasadnicze pytanie. Jak szczegółowa powinna być tablica informacyjna w przestrzeni publicznej? Z jednej strony nie sposób oczekiwać, by na kilku akapitach zmieścić pełną historię miejsca i biografie wszystkich wymienionych osób. Tablica nie jest podręcznikiem ani monografią. Jej zadaniem jest przekazać najważniejsze informacje w sposób zwięzły i czytelny.

Z drugiej strony w przypadku postaci takich jak Albert Forster kilka dodatkowych słów może mieć duże znaczenie. Określenie go jako „nazistowskiego zbrodniarza” nie zmieniałoby znacznie objętości tekstu, a dawałoby odbiorcy podstawowy klucz do zrozumienia, dlaczego ten fragment historii jest istotny.

Nie chodzi więc o to, czy informacja na tablicy jest prawdziwa. Jest. Pytanie dotyczy raczej tego, czy jest wystarczająco pełna, aby nie pozostawiać ważnego fragmentu historii bez kontekstu.

Królewskie, ale dlaczego?

Osobną kwestią jest sama nazwa miejsca. Tablica posługuje się określeniem „Królewskie Wzgórze”, ale nie wyjaśnia bliżej, z jakiego wydarzenia ani z jakiej postaci historycznej ta nazwa wynika. Dla osoby, która nie zna dziejów Sopotu, może to pozostawiać naturalne pytanie: skąd właściwie wzięło się określenie „Królewskie”?

W przywoływanym przez nas „Bedekerze Sopockim” Franciszka Mamuszki pojawia się informacja, że na wzgórze prowadzano goszczących w uzdrowisku pruskich dostojników, a w 1843 roku miał odwiedzić je król Fryderyk Wilhelm IV. Autor łączy tę wizytę z późniejszym określeniem wzgórza jako Königshöhe, czyli Królewskiego Wzgórza.

Sama tablica tego kontekstu jednak nie podaje. Nie wskazuje ani konkretnej postaci, ani okoliczności, które miałyby tłumaczyć nazwę miejsca. To kolejny przykład sytuacji, w której przekazana informacja jest bardzo skrótowa i pozostawia część historycznego kontekstu poza samą tablicą.

Historyczna pisownia, która może zaskakiwać

Uwagę zwracają także pierwsze akapity tablicy. Można znaleźć tam nietypowy zapis słów, w tym „Sopoty”, „Westerplattę” czy „morze Bałtyckie”. Oprócz tego brakuje przecinka przed słowami „z której”.

Choć na pierwszy rzut oka można uznać je za błędy, w tym przypadku sytuacja jest jednak inna. Fragment jest cytatem ze starego „Jlustrowanego przewodnika po Gdańsku, Oliwie, Sopotach i Malborku”, wydanego po 1919 roku. Nietypowa z dzisiejszej perspektywy pisownia jest więc elementem oryginalnego tekstu, pochodzącego sprzed reformy ortograficznej z 1936 roku. To także interesujący element tablicy, bo pozwala zetknąć się nie tylko z historią samego miejsca, ale również z językiem epoki.

Jak dużo historii zmieścić na jednej tablicy?

Królewskie Wzgórze jest dobrym przykładem miejsca, w którym kilka różnych warstw historii nakłada się na siebie. Mamy tu kurort z XIX wieku, popularne miejsce spacerowe, królewską wizytę, rozwój miasta, okres nazizmu, powojenny dom dziecka i współczesną inwestycję z Budżetu Obywatelskiego. Nie każdą z tych historii da się opowiedzieć równie szeroko. Wybór informacji jest więc nieunikniony.

Warto jednak zastanowić się, czy w przypadku najbardziej obciążonych historycznie wydarzeń i postaci skrót nie powinien być uzupełniony choćby jednym zdaniem kontekstu. Nie musi to oznaczać rozbudowywania miejskiej tablicy do rozmiarów historycznego opracowania. Czasem wystarczy jedno określenie, które zmienia sposób odczytania całej informacji.

A jak Wy to widzicie? Czy na tablicy na Królewskim Wzgórzu powinno znaleźć się krótkie wyjaśnienie tego, kim był Albert Forster? Czy obecna, oszczędna forma jest wystarczająca, bo zainteresowani mogą sami poszukać dodatkowych informacji? To ciekawa granica między skrótem, edukacją i odpowiedzialnością za sposób opowiadania historii miasta.

::news{"type":"see-also","item":"45017"}